Waar is mediawijsheid gebleven? Van losse pijler naar verweven in alle kerndoelen
Mediawijs word je niet in één les, het is een vaardigheid die je moet trainen. Een leerling die zonder toestemming een WhatsApp-sticker van een klasgenoot deelt. Een ander die op Snapchat zijn locatie deelt met onbekende. Of een leerling die wordt gepest met een door AI bewerkte foto. Verschillende vraagstukken komen naar boven. Hoe ga je om met die situaties en de gevolgen daarvan?
Door Riëtte Boere, Onderwijsadviseur bij Cloudwise
Het is de Week van de Mediawijsheid. Voor mij een mooi moment om te laten zien waar mediawijsheid staat in de nieuwe kerndoelen en hoe je er in je lessen aan werkt.
Van vier pijlers…
Digitale geletterdheid is niet nieuw in het onderwijs. Al sinds 2015 werken scholen met een model van vier pijlers: praktische ICT-vaardigheden, digitale informatievaardigheden, computational thinking en mediawijsheid. De ‘hard skills’ uit de 21-eeuwse vaardigheden.
De vier pijlers boden houvast. Maar digitale geletterdheid vraagt om meer dan losse onderwerpen, we moeten leerlingen voorbereiden op een samenleving waarin technologie steeds meer invloed heeft. Daarbij gaat het om kennis, persoonsontwikkeling en socialisatie. Niet iedere leerling krijgt thuis dezelfde basis mee. Een samenhangend aanbod op alle vlakken helpt om leerlingen gelijke kansen te bieden.
…naar drie kerndoelen
De definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid treden naar verwachting op 1 augustus 2027 in werking. Scholen hebben tot augustus 2031 om ze in te voeren. Dat lijkt ver weg, maar de inspectie gaat in de overgangsperiode al met scholen in gesprek. Zorg dus dat je in 2027 helder hebt welke doelen je wilt bereiken en welke stappen je daarvoor gaat zetten. Mijn advies: ben je nog niet begonnen? Begin dan nu. De oude pijlers zijn niet één-op-één omgezet in de nieuwe drie kerndoelen. De inhoud is opnieuw geordend en mediawijsheid komt in alle drie terug. Waar de verbinding ligt met mediawijsheid:
-
Kerndoel: Praktische kennis en vaardigheden
Laat leerlingen bij het zoeken naar informatie bespreken welke bron ze vertrouwen en waarom. Bespreek ook welke gegevens ze wel en niet delen.
Ga het gesprek aan over AI en het gebruik van AI. Welke risico’s en kansen liggen hierin? Wat moeten de leerlingen weten voordat ze ermee aan de slag gaan?
-
Kerndoel: Ontwerpen en maken
Laat leerlingen een digitaal product ontwerpen en nadenken over toestemming, beeldgebruik en het effect op anderen. Wat maak je, voor wie en met welke gevolgen?
Laat leerlingen denken over code schrijven. Hoe worden apps en websites geprogrammeerd? Wat doen ze om jouw aandacht vast te houden en welke code gebruiken ze hiervoor?
-
Kerndoel: De gedigitaliseerde wereld
Bespreek veiligheid, privacy, welzijn en de invloed van technologie op de samenleving. Welke keuzes maak je voor jezelf en voor anderen? Welke technologische ontwikkelingen gebeuren er in de wereld?
Bespreek persoonlijke verhalen. Wat zien leerlingen nu al op sociale media? Welke gevaren zien zij zelf al? Welke leuke momenten zijn er ook?
Inzoomen op het kerndoel: de gedigitaliseerde wereld
Hier ligt de sterkste link met mediawijsheid. Centraal staat de kritische blik: wat doet technologie met jou, met anderen en met de wereld? Juist dat bewuste en kritische kijken maakt de verbinding met mediawijsheid zo duidelijk. Het bestaat uit drie onderdelen: Veiligheid en privacy, Digitale technologie, jezelf en de ander, Digitale technologie, samenleving en wereld.
Dit kerndoel begint bij herkenbare situaties. Wat je leert over grenzen en respect in de klas, neem je mee naar de digitale wereld. Hoe dat er in de praktijk uitziet? Een paar voorbeelden:
- Onderbouw: oefen met ‘stop’ zeggen, grenzen respecteren en aardig zijn. Leg in volgende leerjaren de verbinding met online: mag je zomaar een foto van iemand maken, en bij wie vraag je hulp als je iets vervelends ziet?
- Middenbouw: gebruik de eerste wachtwoorden als aanleiding voor een gesprek. Waarom bescherm je je account? Bespreek wat er kan gebeuren als iemand anders namens jou inlogt, zonder echte wachtwoorden te delen.
- Bovenbouw: bespreek een (verzonnen) situatie waarin een sticker van een klasgenoot wordt doorgestuurd. Is er toestemming? Wat doe je als iemand er last van heeft? Zo verbind je privacy aan verantwoordelijkheid.
- Voortgezet onderwijs: bespreek tijdens het mentoruur hoe leerlingen met elkaar communiceren in de groepsapp. Wat vinden zij prettig en waar liggen grenzen? Maak samen afspraken: houd het respectvol, deel geen foto’s of berichten van anderen zonder toestemming en spreek af wanneer je elkaar berichten stuurt. Wat doe je als iemand wordt buitengesloten, en bij wie kun je terecht als het misgaat?
Waar begin je in de klas?
Begin met kennis in het team: lees de kerndoelen en de nieuwe inhoudslijnen. Bepaal welke onderwerpen bij jouw leerlingen passen. Met deze drie tips geef je mediawijsheid een vaste plek in de praktijk:
- Maak er een terugkerend gesprek van. Vraag regelmatig wat leerlingen online meemaken. Wat vinden ze leuk, wat lastig en welke keuzes maken ze? Koppel het gesprek aan een doel uit je leerlijn, maak samen afspraken en kom erop terug.
- Betrek ouders. Bespreek op een ouderavond vragen over sociale media, schermgebruik, privacy en AI. Deel de afspraken uit de klas en vraag wat ouders thuis herkennen. Spreek af hoe je elkaar informeert als een leerling online iets vervelends meemaakt.
- Blijf op de hoogte van trends en nieuws. Volg wat er speelt en vraag leerlingen wat zij tegenkomen. Denk aan ‘jumpen’: geweld tegen jongeren dat wordt gefilmd en gedeeld. Of aan locatiedeling op Snapchat: weten leerlingen wie hun locatie kan zien? Bespreek groepsdruk en hulp zoeken. Vind je het lastig om bij de tijd te blijven? Haal expertise de school in..
Eén week, het hele jaar door
De Week van de Mediawijsheid is een mooi startpunt. Maar een duurzame aanpak vraagt om een doorgaande leerlijn en terugkerende aandacht. Mediawijsheid past in verschillende lessen:
- Rekenen of wiskunde: zet de bijgehouden schermtijd van de klas in een grafiek. Wat valt op?
- Taal of Nederlands: herschrijf een nepbericht tot een eerlijk bericht. Welke woorden maakten het verdacht?
- Wereldoriëntatie: welke milieuproblemen kunnen we met nieuwe technologie helpen oplossen? En welke invloed heeft technologie op jouw wereld
- Burgerschap: hoe ben jij online een eerlijke en vriendelijke burger? Bespreek wat je doet als iemand wordt buitengesloten in een groepsapp.
Samen aan de slag met team en ouders
Digitale geletterdheid duurzaam implementeren en mediawijsheid onderwijzen vraagt om een team dat de kerndoelen kent en samen keuzes maakt. Ook ouders horen daarbij: leerlingen bewegen immers tussen school, thuis en online. Vanuit de Cloudwise Academy helpen we scholen met inspiratieworkshops en bootcamps voor het team. We verzorgen ook ouderavonden om ouders mee te nemen in de ontwikkelingen rond technologie en sociale media. Zo werken school en thuis samen aan veilig, bewust en prettig opgroeien in de gedigitaliseerde wereld.
Adviesgesprek aanvragen onderwijsconsulenten
Wil jij stappen zetten in het verantwoord inzetten van ICT in het onderwijs? En jezelf en je team ontwikkelen. Ga dan in gesprek met onze onderwijsadviseurs over de mogelijkheden.